niedziela, 22 marca 2009

O Barnimie I i jego związkach z Policami

W przedostatni piątek marca, w Miejskim Ośrodku Kultury odbyło się spotkanie Galerii Historycznej Polic, z miłośnikami przeszłości miasta i regionu. Na spotkanie przybyło wielu gości, w tym m. in. burmistrz Polic Władysław Diakun, wiceprzewodniczący Rady Miejskiej Janusz Chmielewski, starosta powiatu Lech Guździoł, jego zastępca Andrzej Bednarek, pierwszy historyczny starosta Powiatu Polickiego Lech Bartnik, przewodniczący Rady Powiatu Cezary Arciszewski, rajcowie miejscy, nauczyciele historii.

Na spotkanie zaproszono dr. Pawła Guta, archiwistę, historyka, absolwenta US, który przedstawił obecnym postać księcia Barnima I w kontekście nadania przez niego praw miejskich Policom i innym ośrodkom pomorskim w XIII wieku. Prelegent szczegółowo przedstawił tło historyczno- społeczne dawnych czasów, w których ewaluowała rodząca się demokracja, samorządność regionów poprzez nadawanie im praw miejskich i za tym idących licznych przywilejów. Powodowały one rozwój gospodarczy regionów, umożliwiały prawo do handlu, pozyskiwania surowców, rozwój rzemiosła. Opowiedział o różnicach między prawem magdeburskim a lubeckim stosowanym na Pomorzu.

Police są specyficznym ośrodkiem miejskim, który z autonomii skorzystał w niewielkim stopniu. Jak słusznie zauważył Cezary Arciszewski był to okres niedługi, między 1260 a 1321 rokiem, a potem między 1808 a 1939 rokiem oraz po roku 1946 (Enklawa Policka). W sumie ledwie 255 lat między XIII a XXI wiekiem. W roku wybuchu II wojny światowej Police podobnie jak Dąbie zostały wchłonięte w obszar Wielkiego Szczecina. W okresie 1321-1808 miasto było uzależnione od Szczecina, wiele na tym tracąc.

Paweł Gut wyjaśnił genezę zaginięcia dokumentu lokacyjnego Polic. W takiej sytuacji jego zdaniem najwiarygodniejszym źródłem informacji o 1260 roku jest „Pommersches Urkundenbuch”- „Pomorski Kodeks Dyplomatyczny”, który zawiera treść aktu lokacyjnego spisanego przez kopistę. Po raz pierwszy zebrani mogli usłyszeć wolne tłumaczenie z łaciny treści aktu, którego dokonała Alicja Kościelna z Archiwum w Szczecinie. Treść jest pisana językiem nam współczesnym nieznanym, wręcz pięknym (PUB, II, nr 687).

Tekst zaczyna się odwołaniem: „Bernym dei gratia dux Slauorum omnibus presentem paginam intuentibns inperpetuum...”- „Barnim, z łaski Bożej książę Słowian, wszystkim dokument ten oglądającym (pozdrowienie), na wieki wieków...” Zaś kończy stwierdzeniem: „Actum Pulitz anno domini MCCLX.”- „Działo się w Pulitz Roku Pańskiego MCCLX.” W akcie pojawiają się nazwy miejscowości: Politz- Police, Duchowe- Duchowo, Wopak, Yno- wyspy, Yasenitze- Jasienica, Piritz- Pyrzyce, Brunswick- Brunszwik, Stetin- Szczecin. Police mają zapisaną dwojaką nazwę Politz i Pulitz. W dokumencie są też zapisane nazwiska świadków: wójt Gothfridus, rycerze Liberius i Johannes, marszałek Gobele, wójt Godeke mieszczanie policcy.

Aktu lokacyjnego Polic nie ma. Jedynym aktem tego typu w zasobach Archiwum jest potwierdzenie nadania praw miejskich Szczecinowi w XIII wieku. A Barnim I nadał prawa miejskie wielu ośrodkom. Wymienił je prelegent. Są wśród nich: Szczecin, Stargard, Prenzlau, Gryfino, Dąbie, Goleniów, Trzebiatów, Banie, Gartz, Pyrzyce, Kamień Pomorski, Trzebiatów, Wolin, Ueckermuende.

Blisko dwugodzinne spotkanie na pewno usatysfakcjonowało i wyjaśniło wiele obecnym o zawiłych losach początków miasteczka nad Łarpią. Przekonało też, że nie ma co liczyć na to, że dotrzemy do starych polickich dokumentów. Z przyczyn od nas niezależnych nie ma ich w archiwach, trzeba więc jak wielu już to uczyniło zawierzyć choćby dziełu- „Pomorskiemu Kodeksowi Dyplomatycznemu” i innym materiałom historycznym, które są informacyjną wyrocznią w tej i innych kwestiach. Unaoczniło jak niewiele jest źródeł pisanych dotyczących Polic, znacznie mniej niż posiadają inne miasta, które były samodzielne, rządziły się swoimi prawami, miały mury obronne, prawdopodobnie dobrze zorganizowane i strzeżone archiwa miejskie, dobrze prosperującą gospodarkę.

poniedziałek, 16 marca 2009

1260, 1264, a może jeszcze później?

W przyszłym roku będziemy obchodzić rocznicę 750- lecia Polic. Oznacza to, że w 1260 roku książę pomorski Barnim I nadał osadzie nad Łarpią prawa miejskie magdeburskie, podnosząc je do rangi ośrodka miejskiego z nowymi przywilejami.

Sprawa wydaje się oczywista, jubileusz tuż, tuż, tymczasem niektórzy mają jeszcze wątpliwości, czy aby rok 1260 jest tym właściwym, początkującym historię Polic jako ośrodka miejskiego. Rodzi się pytanie, czy aby prawa miejskie nie nadano Policom kilka lat później? Niepewność wiąże się z faktem, że dokumentu lokacyjnego... nie ma!

O tym, że dokumentu w oryginale nie ma, historycy wiedzą już od dawna. Nie posiada go Archiwum Szczecińskie, w Greifswaldzie, ani żadne inne w Niemczech lub Polsce. Podając w swych pracach datę lokacji Polic na 1260 rok, badacze posiłkują się licznymi informacjami ze znacznie późniejszych źródeł, zwłaszcza z „Pomorskiego Kodeksu Dyplomatycznego”- „Pommersches Urkundenbuch” kilkutomowego dzieła redagowanego przez Karla Roberta Klempina w XIX wieku:



Kodeks Dyplomatyczny jest najwiarygodniejszym źródłem informacji redagowanym na Pomorzu przez wielu wybitnych historyków pomorskich. Zawiera m.in. przedruk starych dokumentów często kopiowanych jak n. p. pismo Bogusława IV nadającego Police Ottonowi von Drake w 1292 roku (PUB, III, nr 1627):



Podobiznę pisma sporządził Gustav Kratz, pracownik Archiwum Szczecińskiego, autor dziejów miast pomorskich. Kratz był autorem wybitnego dyplomatariusza miasta Szczecina „Urkunden zur Stadtgeschichte von Stettin”. Dzieło to zawiera blisko 250 odpisów dokumentów z XIII-XIV wieku.

Mimo wszystko na usta ciśnie się pytanie. Jaka jest pewność, że oryginału pisma lokacyjnego niestety nie ma? Odpowiedź na tę wątpliwość udziela dr Paweł Gut - archiwista, pracownik Archiwum Państwowego w Szczecinie: Wydawcy Pommersches Urkundenbuch opracowując go prowadzili staranną kwerendę w szczecińskim i innych archiwach. Jeśli wówczas (XIX wiek) nie znaleźli oryginału, to na pewno on wówczas jak i dziś nie istnieje. Zaginął pewnie w średniowieczu lub w okresie wczesnonowożytnym, być może w czasie któregoś z pożarów miasta lub działań wojennych, np. wojnie 30- letniej.

Zatem przygotowując się do jubileuszu miasta, opieramy się głównie na wspomnianym Kodeksie Dyplomatycznym. W drugim tomie pod pozycją 687 cytowany jest tekst aktu lokacyjnego z 1260 roku:



Niektórzy historycy także poddają pod wątpliwość datę lokacji Polic. Benedykt Zientara w swym artykule z 1958 roku zwraca uwagę, że lokacja Polic mogła być późniejsza, gdyż dokument fundacyjny znany jest z niezbyt starannego odpisu z XVI wieku, w którym kopista mógł zapomnieć dopisać końcówki daty (MoCCoLXo) wystawienia przywileju.

Z powyższego wynika, że w XVI wieku kopista przepisujący, być może mocno zniszczony dokument, mógł popełnić błąd (niewyraźne pismo, zniszczony fragment, lub nieuwaga) stąd taka ewentualność. Ale mimo tego fakty historyczne przemawiają za lokacją w 1260 roku. Potwierdza to Paweł Gut: Co do kopisty i odpisu, który stanowił podstawę do edycji w PUB, to ludzka ręka zawsze była zawodna i może ten odpis posiadać błąd w dacie. Ale biorąc pod uwagę listę świadków w dokumencie, a z niej osobę landwójta Gottfrieda z Pyrzyc, to jest on notowany w dokumentach tylko do połowy lat 60- tych XIII wieku. Z tego też względu lokacja Polic nie mogła być po 1265 roku. Poza tym jest jeszcze kilka innych możliwości tzw. krytyki źródła poprzez wewnętrzne jego cechy.

Z takiego założenia wyszli zapewne twórcy PUB przytaczając datę nadania praw miejskich Policom w 1260 roku. Na ten fakt powołują się historycy wielu innych, późniejszych prac historycznych. Przykładów takich można mnożyć (m. in. szanowana w Policach Kristin Maronn podaje tę datę w swej książce o historii Polic i Mścięcina).

O księciu Barnimie I, nadaniu Policom praw miejskich i innych wydarzeniach XIII wieku będzie można usłyszeć na gawędzie Galerii Historycznej Polic z udziałem dr. Pawła Guta w najbliższy piątek w MOK. Początek o godzinie 17.30. Zapraszam!

piątek, 6 marca 2009

Prawa miejskie dla Polic...

Galeria Historyczna Polic zaprasza na spotkanie z dr. Pawłem Gutem, historykiem, archiwistą, znawcą historii Pomorza. Prelegent opowie o prawach miejskich dla Polic i innych ośrodków pomorskich nadanych przez księcia Barnima I w XIII wieku.

Spotkanie będzie okazją do poznania bliżej postaci księcia zwanego także Dobrym, który za swej władzy lokował na prawie magdeburskim i lubeckim blisko 30 osad do rangi miasta. Barnim I nadał ziemi którą władał żywe tempo rozwoju politycznego, gospodarczego, społecznego. Police jako jedno pierwszych miast uzyskało prawa miejskie. Działo się to w 1260 roku. Za rok będziemy obchodzić okrągłą doniosłą 750 rocznicę lokacji miasta nad Łarpią.

Spotkanie odbędzie się w Miejskim Ośrodku Kultury w piątek 20 marca o godzinie 17:30. Zapraszamy!